Depremler. Depremler bir fay boyunca enerjinin boşalması sonucu meydana gelirler. Bunlar tektonik plaka sınırlarında yaygın şekilde olmakla birlikte, her yerde meydana gelebilirler. Sadece birkaç saniye içinde tamamlanmakla birlikte depremler; yapılarda, gaz ve su borularında, enerji ve iletişim hatlarında ve karayollarında önemli düzeyde hasarlara neden olabilirler. Ani ve belirgin tehditlerinin yanı sıra, depremler diğer değişik doğal tehlikeleri de tetikleyebilir. Esasen güncel depremlerde hasarın başlıca nedeni genellikle gaz borularının ve enerji hatlarının kırılmasıyla başlayan yangınlardır. Yamaç duraysızlıkları (heyelanlar) depremlerle ilgili enerjinin boşalmasıyla tetiklenebilirler. Okyanus veya büyük göllerde deprem olması halinde tsunami gelişebilir ve kıyıları su basabilir. Depremler, volkanik aktivitelere bağlı olarak da meydana gelebilirler ve bu durumda değişik türde ek tehlikeler oluşturabilirler.

Deprem nedir?

Deprem, faylar üzerinde yarı düzlemsel deformasyon zonları boyunca oluşan hareketler nedeniyle yeryüzünün sarsılmasıdır. Katı yerkabuğu yavaş ancak sabit hızla hareket eder. Depremler, oluşan gerilmenin büyüklüğünün yerkabuğunu oluşturan malzemenin dayanımını aştığı zaman meydana gelir. Bu koşul, daha çok yerin litosfer tabakasının parçalara ayrılmış olduğu tektonik plakaların sınırlarında  gerçekleşir.

Depremler nasıl meydana gelir?

Bilim insanları depremlerin nasıl meydana geldiğini açıklamak için plaka tektoniği adı verilen bir kuram geliştirmişlerdir. Bu kurama göre, dünyanın dış kabuğu 10 tane geniş,  20 tane de küçük katı plakadan oluşmaktadır. Her plaka; yer kabuğunun bir parçasından ve kabuğun altındaki kalın ve sıcak mantonun bir kısmından oluşmaktadır. Bilim insanları kabuğun bu kısmına ve üst mantoya litosfer adını vermişlerdir. Plakalar, astonosfer adı verilen mantodaki sıcak ve yumuşak kaya zonunun üzerinde yavaş ve sürekli bir biçimde hareket ederler. Plakalar hareket ettikçe, birbirleriyle çarpışır, birbirlerinden uzaklaşır veya göreceli olarak birbirlerinin yanından geçerler.

Plakaların hareketi,  plaka kenarlarındaki kayaları deformasyona uğratır ve bunların çevresinde  fay zonlarının oluşmasına neden olur. Bazı fayların parçaları (segmentleri) boyunca kaya yerinde kitlenir ve plakalar kayamaz. Fayın her iki tarafındaki kayada  gerilme birikimi olur ve bu birikim kayanın kırılarak deprem sırasında ötelenmesine yol açar.

Bir deprem olduğunda, kayanın ani şekilde kırılmasıyla kayada biriken enerji serbest kalır ve sismik dalga adı verilen bu serbest enerji yer kabuğunda yayılır. Sismik dalgalar depremin odağından tüm yönlerde ve giderek yavaşlamak suretiyle yayılırlar. Bu davranış biçimi, deprem odağından en uzaktaki bir yerin neden daha az sarsınıtıya maruz kaldığının gerekçesidir.

Depremler ne zaman ve hangi sıklıkta meydana gelirler?

Bu, bilim insanlarını en fazla sıkıştıran ve tam olarak yanıtlanamayan bir sorudur. Bu sorunun kesin bir yanıtı yoktur. Yerel jeotektonik koşulara bağlıdır. Araştırmacılar büyük depremler için tekrarlanma aralığını belirlemeye çalışırlar, böylece herhangi bir saha için tehlikeyi belirleme açısından en uygun yöntemi tanımlarlar. Bu amaca ulaşmak için bilim insanları; sismoloji, jeoloji, arkeoloji vd. gibi bilim dallarından alabilecekleri tüm desteği kullanırlar.

Depremlerin etkileri nelerdir (olumlu - olumsuz, kısa dönemli - uzun dönemli)?

Dünyada her gün deprem olmaktadır, ancak bunların önemli bir bölümü çok küçük olup, hasara neden olmazlar. Bununla birlikte, büyüklüklerine bağlı olarak, depremler ağır hasarlara ve can kayıplarına yol açabilirler. Büyük depremler, aşağıda belirtilen etkileriyle ciddi tahribata ve önemli düzeyde can kaybına neden olurlar:

• Fay (yüzey) kırığı.
• Sarsıcı yer hareketi (örneğin; sallanma).
• Su baskını (örneğin; tsunami, baraj yıkılması).
• Değişik türde kalıcı zemin deformasyonları (örneğin; sıvılaşma, heyelan).
• Yangın ve zararlı maddelerin açığa çıkması.

Depremlere karşı bilim ne yapabilir?

Deprem tehlikesiyle ilgili yalaşım iki yönlüdür:

Öncelikle; sismoloji, deprem jeolojisi vd. gibi temel alanlarda bilim insanları:

• Depreme neden olan faktörlerin belirlenmesi ve deprem kırığının gelişiminin anlaşılması için çaba gösterirler.
• Deprem tehlikesi olan alanların tanımlanması için jeolojik yapı üzerinde araştırma yaparlar. Sismik zonlama, temel araştırmaların sonuçlarına göre yapılır.

İkinci aşamada; inşaat mühendisliği ve mühendislik jeolojisi alanlarında yapılacak araştırmalarla bilim insanları depremden kaynaklanan sarsıntılara karşı daha dayanıklı yeni inşaat yöntemlerini ve malzmelerini geliştirmeye çalışırlar. Yapı yönetmelikleri en güncel araştırmaların sonuçlarına göre sürekli olarak değiştirilir ve ve adapte edilir.

SHIELD Sergilerinde sunulacak olan seçilmiş RTD Projeleri

      Depremlerle ilgili RTD projeleri için tıklayınız